रिसर्च: फक्त मजबुरीच नाही, उत्पन्न वाढीतही लोक घेतात कर्ज, प्रथम कर्ज घेणाऱ्या कुटुंबांच्या पॅटर्नमध्ये बदल

साधारणपणे असे मानले जाते कि लोक आर्थिक टंचाई किंवा उत्पन्न घटल्यामुळेच कर्ज घेतात. परंतु, देशातील १.५ लाखांपेक्षा जास्त कुटुंबांवर झालेल्या १० वर्षांच्या एका संशोधनाने या समजूतीला आव्हान दिले आहे. या अभ्यासानुसार, पहिल्यांदाच कर्ज घेणाऱ्या प्रत्येक दुसऱ्या कुटुंबाने उत्पन्न वाढल्यानंतर कर्ज घेतले. म्हणजेच कर्ज हे केवळ मजबूरीचे लक्षण राहिले नसून, भविष्यातील चांगल्या कमाईचे व मोठ्या खर्चाच्या नियोजनाचाही भाग बनत आहे.

मुंबई येथील थिंक टँक ‘एक्सकेडीआर’च्या गीतिका पाल्टा व सुजैन थॉमस तसेच नवी दिल्ली येथील ‘ट्रस्टब्रिज’च्या रेणुका साने यांच्या एका संशोधनात असे आढळून आले की, पहिल्यांदाच कर्ज घेणाऱ्या ५० टक्के कुटुंबांचे उत्पन्न गेल्या एका वर्षात वाढले होते. यापैकी ६० टक्के कुटुंबांनी उत्पन्न वाढण्यासोबतच आपला खर्चही वाढवला.

मानक पहिल्यांदा कर्ज घेतले कधी नाही घेतले सरासरी मासिक उत्पन्न ~26,190 ~35,160 उत्पन्नात चढ-उतार 51.9% 36.0% कुटुंबाचा सरासरी आकार 5 सदस्य 5 पेक्षा कमी कुटुंबात कामकाजी सदस्य 28.3% 25.9% पदवीधर, उच्चशिक्षित सदस्य 27.5% 41.5% शहरातील कुटुंब 34% 26.4% संपत्ती/बचत स्कोअर (24 पैकी) 0.35 0.42

उत्पन्न वाढीतही कर्ज यासाठी: घर, गाडीचे नव्याने नियोजन

अहवालानुसार, उत्पन्न वाढल्यानंतर कुटुंबे भविष्यातील कमाईबाबत आश्वासक होतात. ते घर, गाडी, मुलांचे शिक्षण, व्यवसाय किंवा इतर खर्चाचे नियोजन करतात. अशात, बचतीपेक्षा कर्ज घेऊन खर्च करणे हा सोपा पर्याय बनतो. सुजैन थॉमस म्हणतात, ‘कर्ज केवळ आर्थिक संकटाचा उपाय नाही, तर कधीकधी ते भविष्यातील उत्पन्नावरील विश्वासाचा निर्णय देखील ठरते.’

कर्ज न घेणाऱ्यांपेक्षा २६% जास्त खर्च

कर्ज घेतल्यानंतर कुटुंबांचा खर्च वाढतो, परंतु त्याचा मोठा हिस्सा हप्त्यात जातो. दैनंदिन खर्च वाढत नाही. कर्ज घेणाऱ्या कुटुंबांच्या खर्चातील चढ-उतार सुरुवातीला कमी होतो, पण १-२ वर्षांनंतर कर्ज न घेणाऱ्या कुटुंबांच्या तुलनेत तो २६ टक्के वाढतो. मोबाइल फोन वापरणारे व शहरी कुटुंबांत प्रथमच कर्ज घेण्याची प्रवृत्ती जास्त आढळून आली.